จะสัมภาษณ์ญาติผู้ใหญ่อย่างไรไม่ให้รู้สึกเหมือนถูกสอบ
สัมภาษณ์ญาติผู้ใหญ่ไม่ให้เหมือนถูกสอบได้ด้วยการตกลงเรื่องที่อยากคุย เริ่มจากความทรงจำใกล้ตัว ถามทีละคำถามแบบเปิด และฟังโดยไม่เร่งตรวจว่าปีหรือชื่อถูกต้องหรือไม่
คุยเรื่องความสบายใจก่อนคุยเรื่องอดีต
ก่อนนัด ให้บอกสั้น ๆ ว่าอยากเก็บเรื่องใด เหตุใดจึงสนใจ จะจดหรืออัดเสียงหรือไม่ ใครจะได้ฟัง และใช้เวลาประมาณเท่าไร ถามว่าญาติอยากคุยช่วงไหน ที่ใด และมีใครนั่งด้วยแล้วสบายใจกว่า อย่าหยิบโทรศัพท์มากดอัดทันทีเพียงเพราะเป็นคนในครอบครัว ความยินยอมในการนั่งคุยไม่เท่ากับความยินยอมให้บันทึกหรือเผยแพร่
เตรียมหัวข้อเป็นแผนที่ ไม่ใช่ข้อสอบ เลือกเรื่องหลักเพียงหนึ่งหรือสองเรื่องต่อครั้ง เช่น บ้านวัยเด็ก ร้านแรก ภาษาในบ้าน หรือเทศกาลที่จำได้ ส่งหัวข้อคร่าว ๆ ให้ดูก่อนได้ แต่ไม่ต้องขอให้ท่องวันเดือนปี นัดครั้งแรกให้สั้นตามที่ผู้เล่าสะดวก และพร้อมจบก่อนกำหนดเมื่อเหนื่อย เจ็บ หงุดหงิด หรือสมาธิลดลง
หากหัวข้อแตะการย้ายถิ่น ความยากจน การสูญเสีย สุขภาพ ความขัดแย้ง การเมือง หรือความสัมพันธ์ในบ้าน ให้บอกล่วงหน้าและยืนยันว่าข้ามได้ การหลีกเลี่ยงคำถามไม่ใช่ความล้มเหลวของการสัมภาษณ์ แต่เป็นข้อมูลว่าขอบเขตความปลอดภัยอยู่ตรงไหน
เริ่มด้วยของใกล้ตัวและคำถามที่ชวนเล่า
รูปถ่าย ป้ายร้าน จดหมาย สูตรอาหาร เครื่องมือทำงาน หรือของไหว้ช่วยเปิดความทรงจำได้เป็นธรรมชาติกว่าการเริ่มด้วยปี พ.ศ. วางของชิ้นหนึ่งแล้วถามว่าเกี่ยวข้องกับใคร ใช้เมื่อไร หรือวันนั้นเกิดอะไรขึ้น ขออนุญาตก่อนถ่ายสำเนา และอย่าถือว่าผู้ที่มีรูปอยู่ในบ้านยินยอมให้เผยแพร่ภาพแล้ว
ใช้คำถามที่เริ่มจากอย่างไร อะไร และจำอะไรได้บ้าง เช่น วันหนึ่งที่ร้านเริ่มอย่างไร หรือใครสอนทำอาหารจานนี้ หลีกเลี่ยงคำถามที่ซ่อนคำตอบและคำถามสองเรื่องในประโยคเดียว ถ้าผู้เล่าตอบสั้น ให้ถามต่อเพียงว่าช่วยเล่าเพิ่มได้ไหม แทนการยิงรายการใหม่ทันที
เริ่มจากเรื่องง่ายก่อนเรื่องอ่อนไหว และเดินตามลำดับที่ผู้เล่าเลือก แม้จะไม่ตรงเส้นเวลา การกระโดดจากเรื่องหนึ่งไปอีกเรื่องอาจเป็นวิธีเชื่อมความทรงจำ ไม่ใช่การออกนอกเรื่อง จดคำสำคัญไว้ถามภายหลังโดยไม่ขัดจังหวะ โดยเฉพาะชื่อจีน ชื่อสถานที่ และคำแต้จิ๋วที่ต้องฟังเสียงเต็มก่อนถอด
ฟังโดยไม่ตัดสินและตรวจข้อเท็จจริงภายหลัง
เว้นความเงียบให้คิด สบตา พยักหน้า และหลีกเลี่ยงพูดแทรกทับเสียง การย้ำว่าปีนั้นไม่น่าจะใช่หรือญาติอีกคนเล่าไม่เหมือนกันทำให้บทสนทนากลายเป็นการสอบสวนได้ หากต้องขอความชัดเจน ลองถามว่าเหตุการณ์นั้นเกิดก่อนหรือหลังย้ายบ้าน ใครอยู่ด้วย หรือมีเอกสารอะไรเกี่ยวข้อง
ความทรงจำบอกทั้งเหตุการณ์และความหมายที่ผู้เล่าให้กับเหตุการณ์ จึงไม่ควรรับทุกประโยคเป็นทะเบียนที่ผิดไม่ได้ และไม่ควรหักล้างทันที แยกในบันทึกว่าส่วนใดเจ้าตัวพบเอง ส่วนใดได้ยินจากคนก่อน และส่วนใดเป็นการตีความภายหลัง แล้วค่อยเทียบกับเอกสารหรือสัมภาษณ์อีกคนโดยไม่บังคับให้เรื่องทุกฉบับเหมือนกัน
หากผู้เล่าเริ่มไม่สบายใจ ให้เสนอพัก ปิดเครื่อง หรือเปลี่ยนเรื่องโดยไม่ถามคาดคั้น Smithsonian แนะนำให้จบก่อนเกิดความล้า และ Oral History Association ระบุว่าผู้ให้สัมภาษณ์มีสิทธิไม่ตอบ พัก หรือยุติการสัมภาษณ์ได้ การเคารพจุดหยุดทำให้มีโอกาสกลับมาคุยครั้งต่อไปมากกว่าฝืนให้ได้คำตอบวันนี้
จบด้วยการคืนอำนาจให้เจ้าของเรื่อง
ท้ายครั้งให้สรุปว่าบันทึกเรื่องใดไว้ ถามว่ามีช่วงไหนไม่ต้องการให้ใช้ และมีเรื่องใดอยากเพิ่มครั้งหน้า บอกขั้นตอนถัดไปอย่างชัดเจนว่าจะทำสำเนาเสียง ถอดคำ หรือส่งข้อความให้ตรวจเมื่อใด อย่ารับปากเผยแพร่ก่อนเจ้าตัวได้เห็นชิ้นงานที่จะออกสู่สาธารณะ
หลังคุย ให้สำรองไฟล์ต้นฉบับอย่างน้อยสองที่ เก็บใบอนุญาตแยกอย่างปลอดภัย และจดวันที่ สถานที่แบบไม่เปิดที่อยู่ ผู้ร่วมสนทนา ภาษา และข้อจำกัดการใช้ ส่งไฟล์หรือคำถอดให้ผู้เล่าในรูปแบบที่เข้าถึงได้ พร้อมช่องทางขอแก้ ปิดชื่อ ถอนบางช่วง หรือหยุดการเผยแพร่ก่อนกำหนด