/ประวัติศาสตร์แต้จิ๋ว

เส้นทางจากเฉาซ่านถึงสยามผ่านเมืองท่าใดบ้าง

แผนที่ทะเลจีนใต้เชิงศิลป์ มีเส้นด้ายแดงเชื่อมหมุดเมืองท่าจากจีนใต้สู่อ่าวไทย

เส้นทางหลักจากเฉาซ่านถึงสยามเริ่มจากหมู่บ้านไปยังท่าจางหลินในยุคเรือสำเภา ก่อนเปลี่ยนมาใช้ท่าซัวเถาเป็นหลักตั้งแต่ครึ่งหลังของคริสต์ศตวรรษที่ 19 เรือบางเที่ยวแล่นตรงถึงกรุงเทพฯ ขณะที่บางเที่ยวเชื่อมผ่านฮ่องกง จึงไม่มีรายชื่อเมืองท่าชุดเดียวที่ใช้ได้กับผู้อพยพทุกคนและทุกยุค

จากหมู่บ้านไปท่าจางหลิน

ผู้อพยพจำนวนมากมาจากหมู่บ้านภายในและต้องเดินทางต่อไปยังท่าเรือ คนจากเฉิงไห่ เฉาอัน เจียหยาง ผู่หนิง เฉาหยาง และพื้นที่ใกล้เคียงอาจใช้ทางบก ส่วนชุมชนที่เชื่อมกับแม่น้ำหานและลำน้ำสาขาสามารถล่องเรือเล็กลงสู่ชายฝั่งได้

ก่อนซัวเถาเติบโต ท่าจางหลินในเขตเฉิงไห่เป็นจุดสำคัญของเครือข่ายทะเลเฉาโจว งานภาคสนามของ Wang Hui ที่หมู่บ้านโฮ่วโกวพบว่าชาวบ้านเดินทางตามลำน้ำนานซีไปจางหลิน หรือใช้เส้นทางบกเมื่อสะดวกกว่า จางหลินจึงเป็นทั้งที่รวมคน สินค้า และข่าวจากสยาม ไม่ใช่บ้านเกิดของผู้โดยสารทุกคน

เรือที่ออกจากจางหลินเชื่อมชายฝั่งจีนใต้กับชุมชนรอบทะเลจีนใต้และอ่าวไทย เครือข่ายนี้ขยายเด่นชัดหลัง พ.ศ. 2310 เมื่อสยามในสมัยสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชกลายเป็นทั้งตลาด แหล่งงาน และฐานของพ่อค้าเรือสำเภาแต้จิ๋ว อย่างไรก็ตาม ผู้เดินทางอาจเปลี่ยนเรือหรือพักตามท่าอื่นตามฤดูลม สินค้า และเจ้าของเรือ

เหตุใดซัวเถาจึงเข้ามาแทนจางหลิน

ซัวเถา หรือ Shantou ถูกเปิดเป็นเมืองท่าตามระบบสนธิสัญญาใน พ.ศ. 2403 หลังสงครามฝิ่นครั้งที่สอง เมืองนี้รองรับเรือกลไฟ บริษัทเดินเรือ นายหน้า และการค้าต่างประเทศได้มากขึ้น ขณะเดียวกันจางหลินประสบปัญหาร่องน้ำตื้นเขิน บทบาทของท่าเรือหลักจึงค่อย ๆ ย้ายมายังซัวเถาในช่วงปลายคริสต์ศตวรรษที่ 19

การบอกว่าบรรพบุรุษมาจากซัวเถาจึงตีความได้สองแบบ แบบแรกคือมีบ้านเกิดอยู่ในเมืองหรือพื้นที่ที่ปัจจุบันขึ้นกับซัวเถา แบบที่สองคือเดินทางออกจากท่าซัวเถา แม้หมู่บ้านจริงจะอยู่ในเฉาโจว เจียหยาง หรืออำเภออื่น การตามหารากครอบครัวจึงควรถามชื่ออำเภอและหมู่บ้านต่อ ไม่หยุดที่ชื่อเมืองท่า

ชื่อ Swatow ที่พบในหนังสือเดินทาง ตารางเรือ และเอกสารภาษาอังกฤษเก่าหมายถึงซัวเถา ไม่ใช่อีกเมืองหนึ่ง ส่วนคำว่าเฉาซ่านหมายถึงภูมิภาควัฒนธรรมที่กว้างกว่าตัวเมืองซัวเถา การแยกสามคำนี้ช่วยป้องกันการวางบ้านเกิดผิดตำแหน่งบนแผนที่

ฮ่องกงเข้ามาอยู่ในเส้นทางเมื่อใด

การใช้เรือกลไฟทำให้ฮ่องกงกลายเป็นจุดเชื่อมสำคัญ ตั้งแต่ทศวรรษ 1860 มีเรือตามตารางระหว่างฮ่องกงกับกวางโจว ซัวเถา และเซี่ยเหมิน ต่อมาเปิดเส้นทางฮ่องกง–กรุงเทพฯ ใน พ.ศ. 2416 ผู้โดยสารจากหลายกลุ่มภาษาจึงสามารถต่อเรือผ่านฮ่องกงได้

ใน พ.ศ. 2425 บริษัท Bangkok Passenger Steamer Company เริ่มเดินเรือจากซัวเถาไปกรุงเทพฯ โดยตรง และขากลับแวะฮ่องกง หลักฐานนี้ไม่ได้แปลว่าเรือทุกบริษัทใช้เส้นทางเดียวกัน แต่แสดงว่าช่วงปลายคริสต์ศตวรรษที่ 19 ผู้โดยสารมีทั้งทางตรงและทางต่อเรือ การเดินทางจึงเป็นระบบมากกว่ายุคที่ต้องรอลมมรสุมและเรือสินค้า

ฮ่องกงยังเป็นจุดจัดการเงินและจดหมาย ร้านโพยก๊วนในกรุงเทพฯ ส่งถุงจดหมายและเงินผ่านเครือข่ายฮ่องกงก่อนกระจายเข้าสู่ซัวเถาและหมู่บ้านต่าง ๆ เส้นทางของคน ข่าว และเงินจึงทับซ้อนกัน แต่เอกสารโพยก๊วนที่ผ่านฮ่องกงไม่ได้พิสูจน์ว่าผู้ส่งเดินทางผ่านเมืองนี้ด้วยตนเองเสมอไป

ปลายทางในสยามอยู่ตรงไหน

สำหรับผู้อพยพแต้จิ๋วจำนวนมาก ปลายทางหลักคือกรุงเทพฯ บริเวณแม่น้ำเจ้าพระยา ซึ่งเชื่อมท่าเรือ โกดัง ตลาด และชุมชนจีนเข้าด้วยกัน จากกรุงเทพฯ บางคนจึงเดินทางต่อไปทำสวน โรงสี ร้านค้า หรือค้าขายในเมืองอื่น หลักฐานบางครอบครัวอาจบันทึกเพียงคำว่าสยาม แม้ปลายทางสุดท้ายไม่ได้อยู่ในกรุงเทพฯ

เมื่อนำหลักฐานมารวมกัน เส้นทางแบบย่อมีสองช่วงสำคัญ ยุคแรกคือหมู่บ้าน–ลำน้ำหรือทางบก–จางหลิน–อ่าวไทย ส่วนยุคหลังคือหมู่บ้าน–ซัวเถา–กรุงเทพฯ โดยอาจเชื่อมผ่านฮ่องกง หากต้องตามรอยบุคคลจริง ควรใช้ปีเดินทาง ชื่อบริษัทเรือ ซองจดหมาย และชื่อหมู่บ้านร่วมกัน เพราะชื่อท่าเพียงคำเดียวบอกได้แค่ส่วนหนึ่งของการเดินทาง

แหล่งข้อมูล